... trong câu tiếng Việt (thì, là, mà)

Danh Thành DO-HURINVILLE, Thị Ngoan NINH

I. Có hai quan điểm khác nhau về cách cấu tạo câu trong tiếng Việt. Theo quan điểm thứ nhất thì câu được phân chia ra làm hai thành phần : Chủ ngữ và Vị ngữ. Theo quan điểm thứ hai thì câu được chia ra thành Đề và Thuyết.

Dựa theo quan điểm của Li Ch. N. et Thompson S. (1976), của Givon (1979), và của Cao X. H. (2004), tiếng Việt cũng như tiếng Hoa là những ngôn ngữ « thiên Chủ đề ». Tuy nhiên, Cao X.H. lưu ý rằng kiểu cấu trúc Chủ - Vị có thể dùng để phân tích trường hợp sau đây :

(1) Paul đang ăn : « Paul est en train de manger », « Paul is eating »

nhưng số lượng câu có cấu tạo theo kiểu (1) chỉ chiếm khoảng 17%. Về mặt ngữ pháp, trong câu (1) có sự trùng lập giữa chủ ngữ với đề (Paul) và vị ngữ với thuyết (đang ăn).

II. Các phương tiện chủ yếu đánh dấu Đề và Thuyết : Thì, Là, Mà

1. Thì và Là

(2) Con bà-ấy đứa thì thông minh, đứa thì ngoan : « De ses enfants, l’un est intelligent, l’autre est sage », « Out of her children, one is clever, the other one is wise »

(2a) Con bà-ấy đứa *là thông-minh, đứa*là ngoan.

(3) Paris là thủ đô của Pháp : « Paris est la capitale de la France », « Paris is the capital of France »

(3a) Paris *thì thủ đô của Pháp.

Thì và Là có chức năng phân giới Đề và Thuyết trong câu, tuy nhiên chúng khác nhau ở chỗ : nếu Thì đánh dấu sự kết thúc của Đề, Là báo hiệu cho biết phần đi sau nó là Thuyết. Đặc điểm của Là : dùng để định nghĩa hay giải thích cho phần Đề, cho nên phần đi sau từ Là phải là một danh ngữ, chứ không phải là một vị từ tĩnh (stative verb). Là không dùng được trong (2a), còn Thì không dùng được trong (3a).

2. Mà

(4) Trời đẹp : « Le ciel est beau », « The sky is beautiful »

(4a) Trời mà đẹp […] : « Le ciel qui est beau […] », « The sky which is beautiful […] »

(4b) Trời mà đẹp thì ta đi dạo : « Le ciel étant beau, nous nous promenons », « The sky being beautiful, we are going for a walk »

Câu (4) là câu một câu đơn, có Đề là (trời) và Thuyết là (đẹp). Khi thêm chữ mà vào thì (4a) trở thành một câu không hoàn chỉnh. Trong (4b), thì đánh dấu Đề và Thuyết, còn mà dùng để đánh dấu Tiểu đề và Tiểu thuyết của phần Đề.